Brüt marj, faaliyet marjı ve serbest nakit akışı: üç sayı, üç ayrı hikâye
Bu yazının videosunu izleYouTube · 6:27 · okumak yerine izleyinBilanço akşamı. ABD borsası Doğu saatiyle 16.00’da kapandı; bu, Türkiye’de yaz aylarında 23.00, kışın 24.00 demek. Birkaç dakika sonra aracı kurum uygulaması bildirim gönderdi: takip ettiğiniz şirket çeyrek sonuçlarını açıkladı. Haber başlığı şöyle: “Gelir beklentiyi aştı, brüt marj daraldı, serbest nakit akışı rekor kırdı.” Hisse seans sonrası işlemlerde önce yükseldi, sonra düştü. Aynı çeyrek, üç sayı, üç ayrı tepki. Çünkü bu üç sayı üç ayrı soruya cevap verir: Ürünü üretmek kaça mal oluyor? Şirketi çalıştırmak kaça mal oluyor? Kasaya gerçekten ne kadar para girdi?
Bu yazıda üçünü de aynı varsayımsal şirket üzerinden hesaplayacağız. Şirket hayali: adı Örnek Teknoloji olsun, çeyrekte 1 milyar dolar gelir yazsın. Sayılar yuvarlak; amaç mekaniği görmek.
Rakamlar nereden gelir, ne zaman görünür
Çeyrek sonuçlarını şirketin kendisi yayınlar. Süreç genelde şöyle işler: piyasa kapanışından birkaç dakika sonra (Doğu saatiyle 16.05 civarı, Türkiye’de yazın 23.05) şirket bir basın bülteni (press release) yayınlar ve aynı belgeyi SEC’e 8-K formu olarak bildirir. Yaklaşık bir saat sonra, 17.00’de (Türkiye’de yazın 24.00) yönetim analistlerle telefon görüşmesi yapar (earnings call). Ayrıntılı çeyrek raporu olan 10-Q ise birkaç gün ile birkaç hafta arasında gelir.
Basın bülteninin içinde iki tablo bizi ilgilendirir: gelir tablosu (income statement) ve nakit akış tablosu (cash flow statement). Brüt marj ve faaliyet marjı ilkinden, serbest nakit akışı ikincisinden çıkar. Gelir tablosu yukarıdan aşağı okunur: en üstte gelir durur, altında sırayla maliyetler düşülür, en altta net kâr kalır. İki marj, bu tablonun ara satırlarından hesaplanır.
Brüt marj: ürünü üretmek kaça mal oluyor
Gelirin hemen altındaki satırda “cost of revenue” ya da “cost of goods sold” (satılan malın maliyeti) yazar. Buraya yalnızca ürünü ortaya çıkarmaya doğrudan bağlı maliyetler girer: çip tasarlayan bir şirket için wafer üretimi ve paketleme, bulut hizmeti satan bir şirket için data center elektriği ve sunucu amortismanı, yazılım şirketi için hosting ve destek altyapısı. Mühendis maaşları, reklam bütçesi, genel merkez kirası buraya girmez; onlar bir sonraki adımda düşülür.
Hesap düz Türkçeyle şöyle: gelirden satılan malın maliyetini çıkar, brüt kârı bul; brüt kârı gelire böl, brüt marjı bul.
Örnek Teknoloji’de: 1 milyar dolar gelir, 400 milyon dolar satılan malın maliyeti. Brüt kâr 600 milyon dolar, brüt marj yüzde 60.
Bu sayı şunu anlatır: şirket, sattığı her 100 doların 60’ını ürünün doğrudan maliyetini ödedikten sonra elinde tutuyor. Marj yükseliyorsa nedenler sınırlıdır: şirket fiyatı koruyabiliyor ya da artırabiliyordur, girdi maliyeti düşmüştür veya satış karması (mix) daha kârlı ürünlere kaymıştır — donanımdan yazılıma gibi. Marj düşüyorsa tersi geçerlidir: fiyat rekabeti, pahalanan bileşenler ya da düşük marjlı ürünün payının artması. Bu yüzden analistler earnings call’da mix sorusunu sorar: aynı yüzde 60 farklı yollarla elde edilebilir ve her yol geleceği farklı anlatır.
Faaliyet marjı: şirketi çalıştırmak kaça mal oluyor
Brüt kârın altında faaliyet giderleri (operating expenses) gelir: araştırma-geliştirme (R&D), satış ve pazarlama, genel yönetim giderleri. Bunlar satılan adede doğrudan bağlı değildir; şirket bir birim daha satsa da satmasa da mühendis maaşı ödenir.
Hesap: brüt kârdan faaliyet giderlerini çıkar, faaliyet kârını bul; faaliyet kârını gelire böl, faaliyet marjını bul.
Örnek Teknoloji 200 milyon dolar R&D, 200 milyon dolar da satış-pazarlama-yönetim harcasın. Faaliyet kârı 600 eksi 400, yani 200 milyon dolar; faaliyet marjı yüzde 20.
İki marjı birlikte okumak gerekir. Brüt marj sabitken faaliyet marjı genişliyorsa şirket ölçekleniyordur: gelir, giderlerden hızlı büyüyor. Buna operating leverage (faaliyet kaldıracı) denir. Brüt marj sabitken faaliyet marjı daralıyorsa harcama gelirden hızlı büyüyordur — bu bilinçli bir yatırım dönemi de olabilir, kontrol kaybı da; cevap yönetimin guidance’ında (ileriye dönük beklenti) aranır.
Bir tuzak: şirketler çoğu zaman iki ayrı faaliyet marjı verir: GAAP (resmî muhasebe standardı) ve non-GAAP. Non-GAAP versiyonda genelde hisse bazlı ücret (stock-based compensation) ve bazı tek seferlik kalemler hariç tutulur; bu yüzden hep daha yüksek çıkar. Haber başlıkları çoğunlukla non-GAAP sayıyı taşır. Hangi sayıya baktığınızı bilmeden iki şirketi ya da iki çeyreği kıyaslamayın.
Serbest nakit akışı: kasaya gerçekten ne girdi
Buraya kadar her şey gelir tablosundaydı ve gelir tablosu muhasebe kurallarıyla yazılır: gelir, para tahsil edildiğinde değil hizmet verildiğinde kaydedilir; büyük yatırımlar tek seferde değil, yıllara yayılan amortismanla gidere dönüşür. Yani net kâr, kasadaki parayla aynı şey değildir. Kasayı görmek için nakit akış tablosuna geçilir.
Tablonun ilk bölümü faaliyetlerden nakit akışını verir: net kârla başlar, nakit çıkışı olmayan giderleri geri ekler (amortisman, hisse bazlı ücret), sonra işletme sermayesi değişimini hesaba katar — müşteri alacakları büyüdüyse nakit henüz gelmemiştir, stok arttıysa nakit satılmamış ürüne dönmüştür.
Serbest nakit akışının (free cash flow, FCF) hesabı: faaliyetlerden nakit akışından yatırım harcamalarını (capex — bina, makine, sunucu gibi kalıcı varlık alımları) çıkar.
Örnek Teknoloji’de net kâr 150 milyon dolar olsun. Amortisman ve hisse bazlı ücret geri eklenince, işletme sermayesi değişimi de hesaba katılınca faaliyetlerden nakit akışı 300 milyon dolara çıksın. Çeyrekte 100 milyon dolar capex yapıldıysa serbest nakit akışı 200 milyon dolardır.
Kârla nakit neden ayrışır? Üç tipik neden:
- Capex dönemi. Data center kuran bir şirketin gelir tablosu iyi görünürken FCF’i düşebilir, hatta eksiye geçebilir; harcamanın nakdi bugün çıkar, gelir tablosuna ise yıllar içinde amortisman olarak yansır.
- İşletme sermayesi. Satışı hızla büyüyen şirkette alacaklar da büyür; kâr yazılmıştır, para henüz gelmemiştir.
- Hisse bazlı ücret. Gelir tablosunda giderdir ama nakit çıkışı yoktur; bu yüzden bazı şirketlerde FCF net kârdan belirgin yüksektir. Bu farkın bedelini nakit değil, hisse sayısındaki artışla mevcut ortaklar öder (dilution, “sulanma”).
Ayrışmanın kendisi iyi ya da kötü değildir; nedeni önemlidir. Yatırımdan gelen düşük FCF ile tahsilat sorunundan gelen düşük FCF tabloda benzer görünür ama aynı şeyi anlatmaz.
Bilançoda nereye bakmalı
- Brüt marjı hem geçen çeyrekle hem geçen yılın aynı çeyreğiyle karşılaştırın; tek çeyreklik oynama mevsimsel olabilir, yön ancak birkaç çeyrekte belli olur.
- Faaliyet marjında GAAP mı non-GAAP mı verildiğini kontrol edin; aradaki fark çoğunlukla hisse bazlı ücrettir ve başlıklar genelde yüksek olanı taşır.
- Gelirin büyüme hızı ile faaliyet giderlerinin büyüme hızını yan yana koyun; gelir daha hızlıysa marj genişliyordur, giderler daha hızlıysa nedeni earnings call’da aranmalıdır.
- Nakit akış tablosunda “cash from operations” ve “capital expenditures” satırlarını bulun; şirket FCF’i ayrıca vermediyse ikisinin farkını kendiniz alın.
- Net kâr ile serbest nakit akışı arasında büyük fark varsa nedenini not edin: capex mi, işletme sermayesi mi, hisse bazlı ücret mi.
Bu yazı eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir.
Bu yazıyı YouTube'da video olarak da izleyebilirsiniz; tüm videolar kanalımızda.
Bu makale yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Yasal uyarı