F/K, ileri F/K ve F/S: çarpanlar ne anlatır, ne anlatmaz
Bu yazının videosunu izleYouTube · 6:12 · okumak yerine izleyinBilanço akşamı. Türkiye’de saat 23.05; New York’ta piyasa beş dakika önce kapandı. Takip ettiğin şirket rakamları açıkladı: kâr beklentinin üzerinde. Ama hisse, kapanış sonrası işlemlerde (after-hours) yüzde 8 düşüyor. Haber başlığında şu cümle var: “Hisse 70 F/K ile işlem görüyordu, tarihsel ortalamasının çok üzerinde.” Aracı kurum ekranını açıyorsun, şirket sayfasında alt alta satırlar: P/E (TTM), Forward P/E, P/S. Bu yazı o üç satırın ne anlattığını ve ne anlatmadığını açıklıyor.
F/K: fiyatın kâra oranı
F/K, “fiyat/kazanç” oranıdır; İngilizce ekranlarda P/E (price to earnings) diye geçer. Hesabı düz Türkçeyle şu: hissenin bugünkü fiyatını, şirketin son on iki ayda hisse başına kazandığı kâra böl. Hisse başına kâr, ekranlarda EPS (earnings per share) olarak yazılır.
Varsayımsal örnek: hisse 50 dolar, şirket son dört çeyrekte toplam hisse başına 2 dolar kâr açıklamış. F/K = 50 / 2 = 25. Sezgisi şu: şirket bu kârı hiç büyütmeden aynen tekrarlasa, bugünkü fiyatı kârla “geri ödemesi” 25 yıl sürer. Sayı büyüdükçe, ödediğin fiyatın içindeki beklenti payı büyür.
Bu sayıyı kim üretir? Tek bir resmi kaynak yok. EPS’i şirket üretir: her çeyrek bilançosuyla açıklar; ABD’de SEC’e verilen 10-Q (çeyrek) ve 10-K (yıllık) raporlarında yer alır. Fiyat borsadan gelir. Oranı ise aracı kurum ekranı veya veri sağlayıcı kendisi hesaplar. Bu yüzden iki farklı ekranda iki farklı F/K görebilirsin: biri muhasebe standardına göre hesaplanan GAAP kârını, öteki tek seferlik kalemlerden arındırılmış (adjusted / non-GAAP) kârı payda yapmış olabilir. Ekranda “TTM” (trailing twelve months, son on iki ay) ibaresi varsa payda geçmiş kârdır.
İleri F/K: geçmiş yerine tahmin
İleri F/K (forward P/E) aynı bölme işlemidir; tek fark paydadadır. Geçmiş on iki ayın kârı yerine, gelecek on iki ayın veya gelecek mali yılın hisse başına kâr tahmini kullanılır.
Aynı varsayımsal şirket: fiyat yine 50 dolar, analistler gelecek yıl için hisse başına 2,50 dolar kâr bekliyor. İleri F/K = 50 / 2,50 = 20. Şirket büyüyorsa ileri F/K neredeyse her zaman geçmiş F/K’dan küçüktür; payda büyüdüğü için oran düşer.
Bu tahmini kim yayınlar? Şirketi izleyen analistler kendi tahminlerini üretir; veri sağlayıcılar bunların ortalamasını alır. Bu ortalamaya consensus (piyasa beklentisi) denir. Şirketin bilanço günü verdiği guidance (yönetimin kendi öngörüsü) bu tahminlerin ana girdisidir.
Açılıştaki sahnenin cevabı da burada. ABD’de bilançoların çoğu piyasa kapanışından sonra, 16.00-16.30 ABD Doğu saatinde açıklanır; Türkiye’de yazın 23.00-23.30, kışın 00.00-00.30 eder. Bir kısmı da açılış öncesi, 06.00-08.30 Doğu saatinde gelir (Türkiye’de yazın 13.00-15.30, kışın 14.00-16.30). Fiyat o akşam geçen çeyreğe değil, geleceğe tepki verir: kâr beklentiyi aşsa bile guidance zayıfsa analistler gelecek yıl tahminlerini indirir, ileri F/K’nın paydası küçülür ve hisse düşer. “Kâr rekoru kırdı ama hisse düştü” haberlerinin mekaniği çoğunlukla budur.
İleri F/K’nın zayıf noktası açık: paydası bir tahmindir ve tahmin tutmayabilir.
Kâr yoksa: F/S
Şirket zarar ediyorsa EPS negatiftir. Negatif paydayla F/K anlamsızlaşır; ekran bu durumda çoğunlukla “N/A” veya “—” gösterir. Bu bir hata değildir, “bölünecek kâr yok” demektir.
Bu şirketler için F/S kullanılır: fiyat/satış oranı, İngilizce ekranlarda P/S (price to sales). Hesap: şirketin piyasa değerini (hisse fiyatı çarpı toplam hisse sayısı) son on iki aylık satış gelirine (revenue) böl.
Varsayımsal örnek: 200 milyon hissesi olan şirketin hissesi 10 dolar; piyasa değeri 2 milyar dolar. Yıllık satışı 500 milyon dolar. F/S = 2 milyar / 500 milyon = 4. Yani piyasa, şirketin bir yıllık satışının 4 katını fiyatlıyor.
F/S’nin işe yaradığı yer, henüz kârsız ama satışı hızla büyüyen şirketlerdir; büyüme dönemindeki yazılım ve bulut şirketleri yıllarca böyle izlendi. Amazon da uzun yıllar kârını bilinçli olarak düşük tuttuğu dönemde F/K yerine satış üzerinden konuşuldu. Ama dikkat: satış kâr değildir. Sattığı her 100 dolardan 80 dolar brüt kâr bırakan bir yazılım şirketiyle 10 dolar bırakan bir perakendecinin aynı F/S’de olması aynı şeyi anlatmaz. F/S karşılaştırması ancak benzer marj yapısındaki şirketler arasında anlamlıdır.
Çarpan tek başına “ucuz” ya da “pahalı” demez
En sık yapılan hata: “F/K 15, ucuzmuş; F/K 60, pahalıymış.” Çarpan bir fiyat etiketi değil, bir beklenti göstergesidir. Yüksek çarpan, piyasanın hızlı kâr büyümesi fiyatladığını söyler; düşük çarpan, piyasanın büyümenin yavaşladığını veya durduğunu düşündüğünü söyleyebilir.
Varsayımsal iki şirket düşün, ikisinin de F/K’sı 30 olsun. Birincisi kârını yılda yüzde 40 büyütüyor, ikincisi yüzde 5. Aynı sayı, iki farklı durum: birincide üç yıl sonra bugünkü fiyatın karşılığında çok daha büyük bir kâr var, ikincide neredeyse aynı kâr. Bu yüzden çarpan hiçbir zaman tek başına okunmaz; yanına en az iki şey konur: şirketin kendi geçmiş çarpan aralığı (son yıllarda hangi bantta işlem görmüş) ve aynı sektörde benzer büyüme hızına sahip şirketlerin çarpanları. Sektörler arası kıyas yanıltır: bir bankayla bir çip tasarımcısının F/K’sını yan yana koymak elma ile armudu kıyaslamaktır.
Bir mekanik daha: çarpan iki yönden değişir. Bilanço günü kâr artar da fiyat yerinde kalırsa F/K düşer; kimse alım satım yapmadan hisse “ucuzlamış” görünür. Tersine, kâr düşerse F/K fiyat hiç hareket etmeden yükselir. Ekranda çarpanın değiştiğini görmek, tek başına fiyatın değiştiği anlamına gelmez; önce payın mı paydanın mı oynadığına bak.
Bilançoda nereye bakmalı
Bilanço akşamı ekranı açtığında şu kontrol listesini uygula:
- EPS satırının türünü oku. GAAP mı, adjusted mı; TTM mi, forward mı? İki ekran farklı F/K gösteriyorsa sebep neredeyse her zaman budur.
- Açıklama saatini not et. Kapanış sonrası mı (16.00 ABD Doğu saati; Türkiye’de yazın 23.00, kışın 00.00), açılış öncesi mi? İlk tepkiyi after-hours veya pre-market fiyatında görürsün.
- Şirket kârsızsa F/K satırında “N/A” görünce şaşırma. F/S satırına geç; paydası bilançodaki son on iki aylık revenue’dur.
- Guidance bölümünü mutlaka oku. İleri F/K’nın paydası oradan güncellenir; o akşamki fiyat hareketinin asıl sebebi çoğunlukla orasıdır.
- Çarpanı bağlamıyla not et. Şirketin kendi geçmiş aralığı ve sektör ortalaması yanında nerede duruyor? Tek başına sayı bir şey söylemez.
Bu yazı eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir.
Bu yazıyı YouTube'da video olarak da izleyebilirsiniz; tüm videolar kanalımızda.
Bu makale yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve genel bilgilendirme amaçlıdır. Yasal uyarı